CÁI LỀ ĐƯỜNG
Ở thành phố này, thật khó có thể tìm được một lề đường nào sạch sẽ, không bị đào bới lung tung, mặt lề phẳng phiu, có bóng cây xanh tốt mà lại không bị chiếm dụng để buôn bán, để xe hoặc làm nhiều việc khác. Đã có nhiều cuộc vận động để chấn chỉnh tình trạng này, gọi là “lập lại trật tự lòng lề đường”, nhưng xem ra chắc còn lâu mới thực hiện được đầy đủ và triệt để. Bởi vì hiện nay, lề đường vẫn còn là nơi mưu sinh của rất nhiều con người. Trên lề đường, người ta buôn bán đủ thứ: thuốc lá, tủ tíu gõ, ngao sò ốc hến, nước mía, cơm, chè cháo, quần áo, giày dép, sách báo, đồ lạc xon…
Tôi nhớ mãi câu chuyện về một người quen đã từng gắn bó với cái lề đường hơn hai chục năm trời. Chị là người gốc Sài Gòn. Chồng mất sớm, để lại hai đứa con thơ dại. Ban đầu chị bán căn tin trong một cơ quan, nhưng có nhiều mắc mớ, rồi không thể làm tiếp được nữa. Chị về sắm vài cái bàn ghế, bộ xoong nồi, chén dĩa để… ra bán cơm tấm vỉa hè. Cái quán nhỏ xíu của chị thu hút khá đông khách từ những cán bộ, công chức cho đến bác đạp xích lô, em bé bán vé số, chị bán hàng rong. Cái quán nhỏ xíu đó ngày ngày chắt chiu từng đồng nuôi hai đứa con ăn học. Cô con gái lớn ngày ngày phụ mẹ dọn bàn, bưng cơm, rồi đến khi thành thiếu nữ cũng chẳng lấy gì xấu hổ, tủi thân mà trái lại còn tự hào về mẹ, về cái quán của nhà mình. Còn cậu con trai út lắm khi “vận động” bạn bè về chơi rồi “tranh thủ” phụ mẹ dọn dẹp. Từng dĩa cơm đã góp thêm kiến thức để chị em lần lượt vào đại học.
Đó là một trong vô số chuyện về những người dân của thành phố này. Từng tủ thuốc lá, xe nước mía, quán cơm, gánh chè thưng, thùng mì gõ, bàn cá phê... trên khắp nẻo đường thành phố đã và đang nuôi sống hàng trăm ngàn con người ở thành phố này. Trong số đó không ít người tảo tần với cái khoảng không gian nhỏ xíu trên lề đường để nuôi cả gia đình, nuôi con em mình ăn học nên người. Và, việc buôn bán hè phố lề đường đã tạo thành một nét văn hóa độc đáo của Sài Gòn, vốn chỉ hình thành và tồn tại từ hơn trăm năm nay.
Đó là sự sầm uất, tấp nập của những lề đường như hiển thị một “nhiệt kế”, một thang sống của thành phố. Tôi cho rằng, nơi nào có buôn bán trên vỉa hè đông đúc thì ở nơi đó đời sống cư dân tương đối thấp và có nhiều người qua lại. Hãy thử nhìn ở khu vực trung tâm thành phố, sự buôn bán theo kiểu vừa kể rất ít, mà lề đường chủ yếu bị chính các cửa hàng choán chiếm. Còn ở các khu lao động nghèo, chỗ nào cũng hàng quán, dù lề đường thì nhỏ xíu, hẻm thì chật hẹp, với đủ thứ hàng từ thức ăn uống đến hàng tạp hóa… Đó là sự thông tin kiểu “vỉa hè” với một độ chính xác tương đối thấp nhưng phản ánh một nhu cầu thông tin và cách “đọc” thông tin khá đa dạng và đặc biệt. Cùng một tin trên báo, mà có khi chưa kịp lên báo, nhưng tùy nơi, tùy đời sống kinh tế, tùy tính gắn bó với cộng đồng ở đó, người ta “đọc” theo những cách khác nhau. Trong đó, sự “hướng dẫn” của “người bình luận” – người phát hiện tin đầu tiên và có nhiều thông tin liên quan và có khả năng dẫn dắt thông tin – gần như quyết định đến cách hiểu thông tin mọi người ở khu vực đó. Nhiều người làm báo đã tìm cách khai thác thông tin ở những quá cóc hè phố như thế nào. Còn với những nhà nghiên cứu dư luận xã hội, có lẽ cũng cần tìm cách “lê la” tiếp cận để tìm hiểu dư luận xã hội theo một cách khác với cách lập phiếu điều tra hoặc nghe cơ sở báo cáo lên. Đó là sự giúp đỡ qua lại của những người buôn bán cùng khu vực. Tuy mỗi người buôn bán hàng hóa hoặc làm dịch vụ khác nhau nhưng người ta vẫn có mỗi quan hệ tương hỗ khá cao. Người bán cơm không có nước mà “buộc” khách của mình phải gọi nước ở hàng bên cạnh. Người bán nước kê sẵn cái ghế bên cạnh điểm vá xe để phục vụ khách trong lúc chờ đợi. Vân vân…
Buôn bán lề đường phần đông là người nghèo. Nhưng như ông bà mình nói: nghèo còn mắc cái eo. Đó là “thuế” lề đường. Dù lề đường là của chung, nhưng có những thế lực vô hình nào đó buộc người buôn bán phải “đóng thuế” cho chúng, ít nhiều tùy mặt hàng, tuỳ khu vực và… tùy máu mặt của kẻ thu thuế nữa. Đó là sự cạnh tranh không sòng phẳng của những người buôn bán cùng mặt hàng hoặc làm cùng dịch vụ. Sự cạnh tranh này là “sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi”, biểu hiện của sự tha hóa có mức độ ở tầng lớp thị dân nghèo. Đó là nguy cơ đối mặt với những nguy hiểm, như vấn đề vệ sinh, nạn giật dọc, mưa nắng… Chất lượng sống của người buôn bán lề đường thường rất thấp, ngay cả nhu cầu vệ sinh cũng rất khó khăn, dẫn đến việc “giải quyết” ở bờ tường, gốc cây… Và cuối cùng là sự giải tỏa của lực lượng công an. Đây là “rủi ro” đã biết trước nhưng cái “đói” đã buộc đầu gối phải “bò”!
Việc chấm dứt tình trạnh buôn bán trên vỉa hè, lề đường là điều tất yếu ở một thành phố văn minh, hiện đại và phát triển. Vấn đề là thời gian thôi. Trong thời gian đó, cuộc sống dựa trên hè phố vẫn còn tiếp diễn và nhiều mầm non mới tiếp tục ra đời bằng dòng sữa lấy từ nơi này, cũng như có tiếp tục những người bán mới. Và vui nhất là sẽ tiếp tục có những người đến trường vào đời và thành danh cũng từ những cái vụn vặt, tạp nhạp ở hè phố của gia đình mình.
Đi bộ trên phố, vướng hàng quán, xe đẩy, thúng mủng… Bực. Nhưng cũng vui. Nếu Sài Gòn thiếu những thứ ấy chắc buồn lắm!
Ở thành phố này, thật khó có thể tìm được một lề đường nào sạch sẽ, không bị đào bới lung tung, mặt lề phẳng phiu, có bóng cây xanh tốt mà lại không bị chiếm dụng để buôn bán, để xe hoặc làm nhiều việc khác. Đã có nhiều cuộc vận động để chấn chỉnh tình trạng này, gọi là “lập lại trật tự lòng lề đường”, nhưng xem ra chắc còn lâu mới thực hiện được đầy đủ và triệt để. Bởi vì hiện nay, lề đường vẫn còn là nơi mưu sinh của rất nhiều con người. Trên lề đường, người ta buôn bán đủ thứ: thuốc lá, tủ tíu gõ, ngao sò ốc hến, nước mía, cơm, chè cháo, quần áo, giày dép, sách báo, đồ lạc xon…
Tôi nhớ mãi câu chuyện về một người quen đã từng gắn bó với cái lề đường hơn hai chục năm trời. Chị là người gốc Sài Gòn. Chồng mất sớm, để lại hai đứa con thơ dại. Ban đầu chị bán căn tin trong một cơ quan, nhưng có nhiều mắc mớ, rồi không thể làm tiếp được nữa. Chị về sắm vài cái bàn ghế, bộ xoong nồi, chén dĩa để… ra bán cơm tấm vỉa hè. Cái quán nhỏ xíu của chị thu hút khá đông khách từ những cán bộ, công chức cho đến bác đạp xích lô, em bé bán vé số, chị bán hàng rong. Cái quán nhỏ xíu đó ngày ngày chắt chiu từng đồng nuôi hai đứa con ăn học. Cô con gái lớn ngày ngày phụ mẹ dọn bàn, bưng cơm, rồi đến khi thành thiếu nữ cũng chẳng lấy gì xấu hổ, tủi thân mà trái lại còn tự hào về mẹ, về cái quán của nhà mình. Còn cậu con trai út lắm khi “vận động” bạn bè về chơi rồi “tranh thủ” phụ mẹ dọn dẹp. Từng dĩa cơm đã góp thêm kiến thức để chị em lần lượt vào đại học.
Đó là một trong vô số chuyện về những người dân của thành phố này. Từng tủ thuốc lá, xe nước mía, quán cơm, gánh chè thưng, thùng mì gõ, bàn cá phê... trên khắp nẻo đường thành phố đã và đang nuôi sống hàng trăm ngàn con người ở thành phố này. Trong số đó không ít người tảo tần với cái khoảng không gian nhỏ xíu trên lề đường để nuôi cả gia đình, nuôi con em mình ăn học nên người. Và, việc buôn bán hè phố lề đường đã tạo thành một nét văn hóa độc đáo của Sài Gòn, vốn chỉ hình thành và tồn tại từ hơn trăm năm nay.
Đó là sự sầm uất, tấp nập của những lề đường như hiển thị một “nhiệt kế”, một thang sống của thành phố. Tôi cho rằng, nơi nào có buôn bán trên vỉa hè đông đúc thì ở nơi đó đời sống cư dân tương đối thấp và có nhiều người qua lại. Hãy thử nhìn ở khu vực trung tâm thành phố, sự buôn bán theo kiểu vừa kể rất ít, mà lề đường chủ yếu bị chính các cửa hàng choán chiếm. Còn ở các khu lao động nghèo, chỗ nào cũng hàng quán, dù lề đường thì nhỏ xíu, hẻm thì chật hẹp, với đủ thứ hàng từ thức ăn uống đến hàng tạp hóa… Đó là sự thông tin kiểu “vỉa hè” với một độ chính xác tương đối thấp nhưng phản ánh một nhu cầu thông tin và cách “đọc” thông tin khá đa dạng và đặc biệt. Cùng một tin trên báo, mà có khi chưa kịp lên báo, nhưng tùy nơi, tùy đời sống kinh tế, tùy tính gắn bó với cộng đồng ở đó, người ta “đọc” theo những cách khác nhau. Trong đó, sự “hướng dẫn” của “người bình luận” – người phát hiện tin đầu tiên và có nhiều thông tin liên quan và có khả năng dẫn dắt thông tin – gần như quyết định đến cách hiểu thông tin mọi người ở khu vực đó. Nhiều người làm báo đã tìm cách khai thác thông tin ở những quá cóc hè phố như thế nào. Còn với những nhà nghiên cứu dư luận xã hội, có lẽ cũng cần tìm cách “lê la” tiếp cận để tìm hiểu dư luận xã hội theo một cách khác với cách lập phiếu điều tra hoặc nghe cơ sở báo cáo lên. Đó là sự giúp đỡ qua lại của những người buôn bán cùng khu vực. Tuy mỗi người buôn bán hàng hóa hoặc làm dịch vụ khác nhau nhưng người ta vẫn có mỗi quan hệ tương hỗ khá cao. Người bán cơm không có nước mà “buộc” khách của mình phải gọi nước ở hàng bên cạnh. Người bán nước kê sẵn cái ghế bên cạnh điểm vá xe để phục vụ khách trong lúc chờ đợi. Vân vân…
Buôn bán lề đường phần đông là người nghèo. Nhưng như ông bà mình nói: nghèo còn mắc cái eo. Đó là “thuế” lề đường. Dù lề đường là của chung, nhưng có những thế lực vô hình nào đó buộc người buôn bán phải “đóng thuế” cho chúng, ít nhiều tùy mặt hàng, tuỳ khu vực và… tùy máu mặt của kẻ thu thuế nữa. Đó là sự cạnh tranh không sòng phẳng của những người buôn bán cùng mặt hàng hoặc làm cùng dịch vụ. Sự cạnh tranh này là “sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi”, biểu hiện của sự tha hóa có mức độ ở tầng lớp thị dân nghèo. Đó là nguy cơ đối mặt với những nguy hiểm, như vấn đề vệ sinh, nạn giật dọc, mưa nắng… Chất lượng sống của người buôn bán lề đường thường rất thấp, ngay cả nhu cầu vệ sinh cũng rất khó khăn, dẫn đến việc “giải quyết” ở bờ tường, gốc cây… Và cuối cùng là sự giải tỏa của lực lượng công an. Đây là “rủi ro” đã biết trước nhưng cái “đói” đã buộc đầu gối phải “bò”!
Việc chấm dứt tình trạnh buôn bán trên vỉa hè, lề đường là điều tất yếu ở một thành phố văn minh, hiện đại và phát triển. Vấn đề là thời gian thôi. Trong thời gian đó, cuộc sống dựa trên hè phố vẫn còn tiếp diễn và nhiều mầm non mới tiếp tục ra đời bằng dòng sữa lấy từ nơi này, cũng như có tiếp tục những người bán mới. Và vui nhất là sẽ tiếp tục có những người đến trường vào đời và thành danh cũng từ những cái vụn vặt, tạp nhạp ở hè phố của gia đình mình.
Đi bộ trên phố, vướng hàng quán, xe đẩy, thúng mủng… Bực. Nhưng cũng vui. Nếu Sài Gòn thiếu những thứ ấy chắc buồn lắm!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét