Tiểu phẩm

Cái được cái mất của người làm quan

Khổng Miệt Mài là cháu Khổng Tử. Bật Tùy Tiện là học trò Khổng Tử, hai người cùng làm quan một thời. Khổng Tử qua chơi Khổng Miệt Mài, hỏi rằng:
- Từ khi ngươi ra làm quan được những điều gì, mất những điều gì?
Khổng Miệt Mài thưa:
- Từ khi tôi ra làm quan chưa được điều gì, mà đã mất ba điều: Việc quan bận, không còn thời giờ học tập, vì thế mà học vấn không tấn tới, chúng bạn cùng lứa học gạo học tủ mà bây giờ có đứa đã là tiến sĩ, nhiều đứa là thạc sĩ, còn tôi vẫn ẵm cái cử nhân quèn; bổng lộc ít, không dám tơ hào, cũng không cậy thế mà làm ăn chụp giựt nên không đủ chu cấp cho họ hàng, vì thế mà họ hàng không thân thiết; công việc nhiều, làm suốt ngày suốt đêm không thể đi thăm người đau, viếng người chết, cũng không có thì giờ đi ăn nhậu, bù khú vì thế mà ăn ở với bầu bạn không trọn vẹn.
Khổng Tử nghe, nói:
- Ngươi thanh liêm, ta có lời khen, nhưng làm quan như thế thì có ai được lợi không?
Khổng Miệt Mài thưa:
- Có, người dân được lợi.
Khổng Tử lại gật gù khen.
Sau ngài đến chơi Bật Tùy Tiện, lại hỏi như Khổng Miệt Mài.
Bật Tùy Tiện thưa:
- Từ khi tôi ra làm quan chưa mất điều gì, mà đã được ba điều: Những điều trước học trong sách, ở chúng bạn nay đem ra thực hành, cái nào không ứng dụng thì để “lách”, để “chạy” đều rất hiệu nghiệm, vì thế học càng rõ; bổng lộc dù bạc nhưng cũng tìm được cách xà xẻo chỗ nọ một ít, chỗ kia một ít, mượn thế hùn hạp làm ăn, nên có thể chu cấp ít nhiều cho họ hàng vì thế mà họ hàng càng gần; việc quan tuy bận song cũng bớt được ít thì giờ vàng ngọc đi thăm người đau, viếng người chết, chén tạc chén thù say sưa với người quen vì thế bầu bạn càng thân.
Khổng Tử bèn hỏi:
- Người khôn khéo như thế, liệu có ai được lợi không?
Bật Tùy Tiện thưa:
- Có nhiều người được lợi lắm. Đó là bản thân tôi được lợi. Đó là bạn bè, người quen tôi được lợi. Vì khi họ nhờ vả, tôi nhiệt tình giúp đỡ họ bằng cách lách bên này, lách bên kia hoặc tác động người khác giúp đỡ; họ lại “giúp” tôi những khoản khác. Thành thử đôi bên cùng có lợi.
Khổng Tử nghe nói, thở dài:
- Bật Tuỳ Tiện không còn là học trò ta nữa rồi!