DẠY CON KHÔNG QUÊN NGUỒN CỘI
Ở trường mẫu giáo của con tôi, mỗi trẻ được chọn một bức hình hoặc ảnh rồi ghi tên của mình để điểm danh mỗi ngày. Có đứa chọn hình siêu nhân, hình nữ hoàng, hình công chúa, hình bông hoa… Riêng con gái tôi chọn một phụ nữ nông dân đội nón lá, tay cầm liềm…
Nhắc con không quên nguồn cội từ việc nhỏ
Con gái tôi giải thích: con chọn hình nông dân vì con biết bà nội, bà ngoại con là nông dân. Có lẽ một đứa trẻ năm tuổi còn chưa hiểu hết rằng họ hàng nội ngoại của nó ngàn đời nay đều là nông dân, chỉ có ba mẹ nó mới rời khỏi cuộc sống tay lấm chân bùn… Chắc nó cũng chưa biết gần 70% người dân Việt Nam là nông dân hoặc sống ở nông thôn. Chắc nó cũng chưa biết hầu hết những người sống ở thành phố đều có nguồn gốc từ nông dân hoặc có họ hàng đang sống ở nông thôn. Và chắc nó cũng chưa biết rằng ở đất nước này, nếu không có nông dân thì ai làm ra lúa gạo, rau quả, thịt cá mà dùng.
Tôi thấy mừng vì trong đầu óc non nớt của con gái tôi không thấy nông dân có điều gì không tốt. Tôi vẫn hay nghe con kể nhà bạn này có xe hơi, nhà bạn kia có hồ bơi… với niềm tự hào và đầy khao khát. Nhưng khi tôi hỏi con có kể gì về nhà mình cho các bạn nghe không, con gái hồn nhiên đáp: “Con nói nhà nội con có nhiều trái cây, có nhiều chó, có vườn rộng ơi là rộng; nhà ngoại con có nhiều lúa, có nhiều gà…”. Bởi vậy tôi thường xuyên kể chuyện ở quê cho con gái nghe, chuyện vất vả của những người nông dân là ông bà nó và bản thân ba nó ngày xưa. Tôi nêu ví dụ ngay: nếu không có nông dân, ai làm ra lúa gạo cho con ăn, ai trồng bông để dệt vải cho con mặc… Tôi tin là con tôi hiểu ít nhiều. Mỗi lần về quê, tôi hay đưa con đi cùng rồi giảng giải cặn kẽ cuộc sống ở nông thôn, cái hay nét đẹp của những người nông dân… Tôi cũng không quên “ôn nghèo kể khổ” rằng ba mẹ nó ngày xưa ở nông thôn nghèo khó phải vừa đi học đi làm, phải đi bộ đến trường, phải đi bắt còng giữ vịt, phải viết trên lá chuối, vẽ trên bùn, phải học bằng đèn dầu… Nhìn trong mắt con, tôi thấy sự ngạc nhiên, lạ lẫm mà cũng không thiếu sự thán phục. Có lẽ trong tâm hồn non nớt của con, nó đã thấy thêm nét đẹp, sự thần tượng của ba mẹ nó chăng và cũng thêm sự quyết tâm phấn đấu chăng?...
Dĩ nhiên, không chỉ có nguồn gốc nông dân, những dạng xuất thân ngay cả thành thị không phải lúc nào cũng gây được cho người ta sự trọng vọng. Đó là những người buôn bán vỉa hè, những người đạp xích lô, thậm chí những người nhặt rác… Con em họ sẽ kể với bạn bè giàu có ra sao về cha mẹ, ông bà của chúng? Tôi tin rằng họ cũng sẽ cố gắng tạo ra một hình ảnh tốt đẹp, lương thiện về nguồn gốc của mình để con cái họ không thấy mặc cảm, tủi thân. Nhưng có phải bao giờ họ cũng thành công?
Đừng vô tình gieo hình tượng không đẹp
Trên Tuần Việt Nam cách đây ít lâu có một người kể chuyện không vui về nông dân. Nguyên là con gái của tác giả từ trường học trở về tỏ ra buồn bã. Hỏi ra mới biết, trường con bé tổ chức cắm trại, có diễn hoạt cảnh, trong khi nhiều bạn được đóng vai vua, hoàng hậu, công chúa, được mặc đồ đẹp thì em “chỉ được” đóng vai nông dân, phải mặc đồ xấu, phải đi cày cấy, phải nấu bánh chưng, phải hầu hạ, phục vụ các bạn đóng vai vua chúa… Con bé bảo: con ghét nông dân…
Câu chuyện hẳn làm nhiều người buồn lòng, không chỉ những người xuất thân từ nông dân. Gần như tất cả chúng ta đều thấy đó là một sự phủ định đầy đau đớn. Con ông nông dân thì ghét nông dân; con anh đạp xích lô thì ghét xích lô; con chị bán hàng rong thì ghét bán hàng rong… Có phải chúng không thương cha mẹ đâu mà chính vì chúng thấy tủi thân, xấu hổ với nguồn gốc không lấy gì sang trọng của gia đình chúng. Có phải tại chúng đâu, tại người lớn đấy chứ. Bởi những người lớn trong xã hội này vẫn thường kính trọng những doanh nhân, những kỹ sư, những bác sĩ, những người giàu có, sang trọng… Người ta ít có hoặc có mà cũng phải giấu đi sự tôn trọng đối với những người nghèo khó, lam lũ. Có phải chúng ta vẫn thấy ngưỡng mộ một người ăn mặc lịch sự bước từ xe hơi xuống mà thấy thương hại, thậm chí coi thường một người nhặt rác đi từ bãi rác ra? Chính bản thân chúng ta đã nghĩ thế thì trách sao con cái chúng ta chẳng nghĩ về chúng ta điều tương tự?
Bởi vậy, mỗi người trước hết phải tỏ ra tôn trọng, yêu quý mọi thành phần trong xã hội, từ người nghèo đến người giàu, từ người lam lũ đến người sang trọng. Yêu người như thể thương thân là như vậy. Mỗi lần đọc lại, tôi đều rất cảm động với mẩu chuyện Người bán than và ông quý phái trong Tâm hồn cao thượng của Edmond de Amicis. Một người cha quý phái đã trừng phạt ngay đứa con kênh kiệu của mình hay miệt thị đứa bạn con ông bán than, rồi nồng nhiệt bắt tay người cha của đứa trẻ vừa bị con mình khinh bỉ. Bài học kính trọng con người, không kể hoàn cảnh xuất thân, phải được chính cha mẹ dạy cho con mình.
Dĩ nhiên, trong nhà trường, thầy cô cũng phải gieo cho học sinh những ấn tượng tốt đẹp về mọi thành phần lương thiện trong xã hội. Xét cho cùng, mỗi thành phần, dù có vị trí khác nhau nhưng đều tham gia đóng góp cho xã hội, chứ không phải người giàu thì có ích cho xã hội hơn người nghèo, ông doanh nhân thì có ích hơn chị lao công…
Nguồn cội gia đình và nguồn cội dân tộc
Bắt một đứa trẻ năm sáu tuổi hiểu về nguồn cội gia đình đã khó, bắt chúng hiểu về nguồn cội dân tộc lại càng khó hơn. Nhưng không phải vì khó mà chúng ta lơ là, bỏ qua. Dân tộc Việt Nam là một dân tộc đặc biệt, có thể nói có sự kết tinh của những tinh thần cao quý nhất của mọi dân tộc trên thế giới: đầy sáng tạo, siêng năng, cần cù, linh hoạt, đoàn kết, yêu nước, trọng nghĩa, thương người… Dĩ nhiên, mặt trái của nó có cũng không ít. Một gia đình có thể coi là một dân tộc thu nhỏ với nhiều nét tương đồng. Một đứa trẻ biết yêu quý gia đình, biết tôn trọng xuất thân của gia đình hẳn có những tiền đề thuận lợi để hiểu biết đầy đủ hơn và yêu quý dân tộc mình hơn. Từ đó dễ hình thành tinh thần yêu nước và có trách nhiệm với đất nước hơn.
Yêu cầu một đứa trẻ phải có trách nhiệm với đất nước dĩ nhiên là quá cao, nhưng có lẽ nên hun đúc tinh thần ấy từ tuổi nhỏ, bằng những việc đơn giản cụ thể. Đâu thể bảo yêu nước là phải ra trận đánh nhau, phải góp công xây dựng đất nước, đơn giản chỉ có thể mà không vứt rác bừa bãi, học hành chăm chỉ… Một khi tinh thần ấy ăn vào tiềm thức thì sau này dễ trở thành hành động cụ thể, thiết thực.
Tình cảm gia đình gần như bao giờ cũng gắn chặt với tình cảm quốc gia, dân tộc. Cũng như những người con chí hiếu thường là những công dân tận trung; một người con thảo thường là một công dân tốt. Vì vậy, giáo dục con cái biết tôn trọng nguồn cội gia đình mình cũng là một tiền đề, là một cách để giáo dục tinh thần yêu quý dân tộc của mình. Trong Năm điều Bác Hồ dạy, “yêu Tổ quốc yêu đồng bào” được đặt lên hàng đầu. Liệu có mấy người biết yêu Tổ quốc, yêu đồng bào đúng nghĩa nếu họ không biết yêu quý những người thân trong gia đình mình, tôn trọng nguồn cội của mình?
