Nhân Ngày Báo chí Việt Nam 21-6:
NGƯỜI LÀM BÁO PHẢI TRUNG THỰC!
“Trung thực” thường được hiểu là “có sao nói vậy”, nó gần với “khách quan”. Như một tấm ảnh được chụp bằng ống kính normal, khẩu độ và tốc độ bình thường, không sửa chữa, không cúp cắt… Nhưng “trung thực” còn là một phạm trù có ý nghĩa tương đối, nên được hiểu rộng hơn – sự trung thực nếu không mang lại lợi ích cho số đông thì cũng đáng phải xem lại lắm!
Từ điển tiếng Việt, xác định rõ nghĩa của từ “trung thực”: “1. Ngay thẳng, thật thà – một con người trung thực. 2. Đúng như vốn có, đúng như sự thật – phản ánh trung thực cuộc sống”(1). Như vậy, trung thực tức là không ngụy tạo, không nói khác, không cắt xén sự thật(2).
Trong thư gửi Hội nghị thông tin, tuyên truyền và báo chí toàn quốc tháng 2-1948, Bác Hồ đã nêu khái quát về bổn phận và trách nhiệm của người làm báo mà tính thiết yếu là sự trung thực: Phải trung thực với lịch sử khi viện dẫn; Phải trung thực khi thông tin sự việc; Phải trung thực khi phản ánh các hiện tượng tiêu cực; Phải rõ ràng, minh bạch, không lấp lửng, không đầu không đuôi, dễ phản tác dụng…(3).
Hội Nhà báo Việt Nam đã xây dựng bản Quy định về đạo đức nghề nghiệp, được Đại hội lần thứ VIII thông qua ngày 13-8-2005, bao gồm 9 điểm, với tính tư tưởng chủ đạo vẫn là yếu tố trung thực, trong đó được nêu rõ ở điểm 3: “Hành nghề trung thực, khách quan, tôn trọng sự thật”(4).
Theo Quy chế phỏng vấn trên báo chí (ban hành kèm theo Quyết định số 26/2002/QĐ-BVHTT ngày 26-9-2002 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Thông tin – Truyền thông), “Người phỏng vấn phải thể hiện chính xác, trung thực nội dung trả lời của người được phỏng vấn và chịu trách nhiệm về nội dung bài viết của mình. (…) Khi thực hiện việc biên tập bài trả lời phỏng vấn, cơ quan báo chí và nhà báo không được tự ý thêm bớt, cắt xén nội dung các câu hỏi và trả lời làm sai lệch nội dung của người trả lời phỏng vấn”(5).
Xét về mặt kỹ thuật, người làm báo phải sử dụng các phương tiện khoa học kỹ thuật để phản ánh sự vật, hiện tượng. Chẳng hạn, khi ghi âm thì phải ghi rõ tiếng, đầy đủ; ghi hình, chụp ảnh thì phải rõ nét, cự li vừa phải… Những hành vi cắt xén, ghép đặt hình ảnh, tiếng nói… để nêu thông tin giả hoặc làm chứng cứ giả đều bị nghiêm cấm. Bên cạnh đó, các biện pháp tác nghiệp cũng phải được thực hiện đảm bảo tính trung thực, chính xác. Việc sử dụng hình ảnh, thông tin cá nhân mà không được sự đồng ý của nhân vật hoặc việc ghi âm trộm, việc “gài bẫy” để nhân vật nói (hoặc thể hiện mình) mà không biết mình đang trả lời phỏng vấn hay đang trình bày với phóng viên… cũng là không trung thực. Ngoài ra, việc “cắt cúp” lời nói của nhân vật hay hình ảnh của sự vật, hiện tượng cũng là thiếu trung thực, bất kỳ với động cơ, mục đích gì…
Trong thực tế, sự trung thực trong phản ánh không phải lúc nào cũng được thể hiện đầy đủ. Có ba dạng thể hiện: thứ nhất, do sai lầm của người làm báo khi quy chụp một trong số nhiều hiện tượng thành bản chất của sự vật ấy; thứ hai, theo dõi không đầy đủ quá trình diễn ra của sự vật, hiện tượng; thứ ba, do “non” tay nghề động cơ vụ lợi mà lấp lửng để người đọc hiểu sai sự thật hoặc cố tình bóp méo sự thật. Dù ở dạng nào thì trắng đen cũng bị lẫn lộn. Vụ một học sinh ở Vĩnh Long tấn công vào trang web của Bộ Giáo dục – Đào tạo, thay cả ảnh Bộ trưởng, lúc đầu do chưa có đầy đủ thông tin (biểu hiện thứ hai) mà có một số tờ báo tỏ ra “thông cảm”, thậm chí “bênh vực” cho em này, đổ cho đơn vị quản trị mạng của Bộ lỏng lẻo, yếu kém. Đến chừng các cơ quan chức năng vào cuộc, xác định rõ ràng rằng em này đã có hành vi không đúng, thực hiện nhiều lần (ở một số trang web khác) thì mới vỡ lẽ ra… Như vậy, tính trung thực đã thể hiện không đầy đủ khi thông tin (diễn ra) chưa đầy đủ mà người làm báo đã vội định hướng theo quan điểm riêng của mình.
Một số trường hợp khác, các báo đôi khi “vui vẻ” quá mức khi thông tin về những người cao tuổi, những em nhỏ nhiều năm và tích cực đưa đò để chở học học qua sông đến trường. Người làm báo trong các trường hợp này chắc trong sáng (chẳng tơ hào gì với những người đưa đò đâu!) nhưng lại sơ hở: người đưa đó có được phép làm việc đó không, đò có an toàn không, trên đò có phao cứu sinh không, tuổi tác quá lớn hoặc quá nhỏ thì có ảnh hưởng đến việc điều khiển an toàn không… Thành ra một mặt khen ngợi người đưa đò có tấm lòng tốt nhưng vô tình cho bạn đọc thấy rằng, người đưa đò đã chưa thực hiện công việc của mình đúng pháp luật, chưa thực sự xem trọng tính mạng của bản thân mình và học sinh…
Như vậy, trung thực không có nghĩa là “có gì nói nấy”, “nói toạc móng heo”, “nói thẳng ruột ngựa”. Bởi vì báo chí còn có những chức năng quan trọng khác là định hướng và giáo dục (người đọc) nên những thông tin không đảm bảo các chức năng này thì cần phải có sự cân nhắc trước khi phản ánh.
Chính vì hiểu chưa đúng (thậm chí cố tình hiểu sai) tính trung thực mà một số tờ báo khi viết bài về các vụ án liên quan đến học sinh, sinh viên đã dùng những tiêu đề gây “sốc”: Một học sinh xông vào lớp chém bạn học trọng thương (Vietnamnet, 14-2-2009) Một học sinh giết bảo vệ trường học (Báo Đời sống và pháp luật, 23-5-2009), Bắt một học sinh tham gia nhóm cướp trên QL1A (Báo Công an nhân dân, ngày 10-6-2009), Một sinh viên đi cướp (Báo An ninh thủ đô, 29-5-2009), Một sinh viên Đại học Mở bị đâm chết (Báo Giáo dục TP.HCM, 11-6-2009)… Yếu tố “một học sinh” hay “một sinh viên” trong các vụ án thực ra có phải là yếu tố quan trọng nhất không, có lẽ không khó để trả lời, nhưng cách đặt tiêu đề này đã ít nhiều tạo ra tâm lý ngại ngần trước diễn biến của học sinh, sinh viên hiện nay, gây phản cảm cho người đọc, dù rằng đó chỉ là hiện tượng cá biệt. Vì vậy, khi đưa tin những trường hợp tương tự, người làm báo phải hết sức chú ý, nên cân nhắc cẩn thận, để tránh “vơ” một hiện tượng không tốt của xã hội vào cho một thành phần được xã hội quý trọng.
Do đó, một khía cạnh rất đáng chú ý của sự trung thực là “phản ánh vào lúc nào”, “phản ánh với ai”, “phản ánh những gì”. Tức là không phải mọi thông tin ngay khi thu thập được đều được đưa lên báo cho mọi người cùng biết, khi chính điều đó có thể gây ra những hiệu ứng xã hội tiêu cực hoặc những bất lợi cho nhiều người khác, vốn chẳng liên quan gì đến vụ việc!
(1) Đại từ điển tiếng Việt, Nguyễn Như Ý chủ biên, NXB Văn hóa – Thông tin, năm 1998, trang 1730.
(2) Có câu ngạn ngữ: Một nửa ổ bánh mì là bánh mì, nhưng một nửa sự thật thì không phải là sự thật.
(3) Hồ Chí Minh toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, năm 2000, tập 5, trang 388 – 389.
(4) (5) Xin xem thêm tại địa chỉ www.nhabaovietnam.com.
NGƯỜI LÀM BÁO PHẢI TRUNG THỰC!
“Trung thực” thường được hiểu là “có sao nói vậy”, nó gần với “khách quan”. Như một tấm ảnh được chụp bằng ống kính normal, khẩu độ và tốc độ bình thường, không sửa chữa, không cúp cắt… Nhưng “trung thực” còn là một phạm trù có ý nghĩa tương đối, nên được hiểu rộng hơn – sự trung thực nếu không mang lại lợi ích cho số đông thì cũng đáng phải xem lại lắm!
Từ điển tiếng Việt, xác định rõ nghĩa của từ “trung thực”: “1. Ngay thẳng, thật thà – một con người trung thực. 2. Đúng như vốn có, đúng như sự thật – phản ánh trung thực cuộc sống”(1). Như vậy, trung thực tức là không ngụy tạo, không nói khác, không cắt xén sự thật(2).
Trong thư gửi Hội nghị thông tin, tuyên truyền và báo chí toàn quốc tháng 2-1948, Bác Hồ đã nêu khái quát về bổn phận và trách nhiệm của người làm báo mà tính thiết yếu là sự trung thực: Phải trung thực với lịch sử khi viện dẫn; Phải trung thực khi thông tin sự việc; Phải trung thực khi phản ánh các hiện tượng tiêu cực; Phải rõ ràng, minh bạch, không lấp lửng, không đầu không đuôi, dễ phản tác dụng…(3).
Hội Nhà báo Việt Nam đã xây dựng bản Quy định về đạo đức nghề nghiệp, được Đại hội lần thứ VIII thông qua ngày 13-8-2005, bao gồm 9 điểm, với tính tư tưởng chủ đạo vẫn là yếu tố trung thực, trong đó được nêu rõ ở điểm 3: “Hành nghề trung thực, khách quan, tôn trọng sự thật”(4).
Theo Quy chế phỏng vấn trên báo chí (ban hành kèm theo Quyết định số 26/2002/QĐ-BVHTT ngày 26-9-2002 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Thông tin – Truyền thông), “Người phỏng vấn phải thể hiện chính xác, trung thực nội dung trả lời của người được phỏng vấn và chịu trách nhiệm về nội dung bài viết của mình. (…) Khi thực hiện việc biên tập bài trả lời phỏng vấn, cơ quan báo chí và nhà báo không được tự ý thêm bớt, cắt xén nội dung các câu hỏi và trả lời làm sai lệch nội dung của người trả lời phỏng vấn”(5).
Xét về mặt kỹ thuật, người làm báo phải sử dụng các phương tiện khoa học kỹ thuật để phản ánh sự vật, hiện tượng. Chẳng hạn, khi ghi âm thì phải ghi rõ tiếng, đầy đủ; ghi hình, chụp ảnh thì phải rõ nét, cự li vừa phải… Những hành vi cắt xén, ghép đặt hình ảnh, tiếng nói… để nêu thông tin giả hoặc làm chứng cứ giả đều bị nghiêm cấm. Bên cạnh đó, các biện pháp tác nghiệp cũng phải được thực hiện đảm bảo tính trung thực, chính xác. Việc sử dụng hình ảnh, thông tin cá nhân mà không được sự đồng ý của nhân vật hoặc việc ghi âm trộm, việc “gài bẫy” để nhân vật nói (hoặc thể hiện mình) mà không biết mình đang trả lời phỏng vấn hay đang trình bày với phóng viên… cũng là không trung thực. Ngoài ra, việc “cắt cúp” lời nói của nhân vật hay hình ảnh của sự vật, hiện tượng cũng là thiếu trung thực, bất kỳ với động cơ, mục đích gì…
Trong thực tế, sự trung thực trong phản ánh không phải lúc nào cũng được thể hiện đầy đủ. Có ba dạng thể hiện: thứ nhất, do sai lầm của người làm báo khi quy chụp một trong số nhiều hiện tượng thành bản chất của sự vật ấy; thứ hai, theo dõi không đầy đủ quá trình diễn ra của sự vật, hiện tượng; thứ ba, do “non” tay nghề động cơ vụ lợi mà lấp lửng để người đọc hiểu sai sự thật hoặc cố tình bóp méo sự thật. Dù ở dạng nào thì trắng đen cũng bị lẫn lộn. Vụ một học sinh ở Vĩnh Long tấn công vào trang web của Bộ Giáo dục – Đào tạo, thay cả ảnh Bộ trưởng, lúc đầu do chưa có đầy đủ thông tin (biểu hiện thứ hai) mà có một số tờ báo tỏ ra “thông cảm”, thậm chí “bênh vực” cho em này, đổ cho đơn vị quản trị mạng của Bộ lỏng lẻo, yếu kém. Đến chừng các cơ quan chức năng vào cuộc, xác định rõ ràng rằng em này đã có hành vi không đúng, thực hiện nhiều lần (ở một số trang web khác) thì mới vỡ lẽ ra… Như vậy, tính trung thực đã thể hiện không đầy đủ khi thông tin (diễn ra) chưa đầy đủ mà người làm báo đã vội định hướng theo quan điểm riêng của mình.
Một số trường hợp khác, các báo đôi khi “vui vẻ” quá mức khi thông tin về những người cao tuổi, những em nhỏ nhiều năm và tích cực đưa đò để chở học học qua sông đến trường. Người làm báo trong các trường hợp này chắc trong sáng (chẳng tơ hào gì với những người đưa đò đâu!) nhưng lại sơ hở: người đưa đó có được phép làm việc đó không, đò có an toàn không, trên đò có phao cứu sinh không, tuổi tác quá lớn hoặc quá nhỏ thì có ảnh hưởng đến việc điều khiển an toàn không… Thành ra một mặt khen ngợi người đưa đò có tấm lòng tốt nhưng vô tình cho bạn đọc thấy rằng, người đưa đò đã chưa thực hiện công việc của mình đúng pháp luật, chưa thực sự xem trọng tính mạng của bản thân mình và học sinh…
Như vậy, trung thực không có nghĩa là “có gì nói nấy”, “nói toạc móng heo”, “nói thẳng ruột ngựa”. Bởi vì báo chí còn có những chức năng quan trọng khác là định hướng và giáo dục (người đọc) nên những thông tin không đảm bảo các chức năng này thì cần phải có sự cân nhắc trước khi phản ánh.
Chính vì hiểu chưa đúng (thậm chí cố tình hiểu sai) tính trung thực mà một số tờ báo khi viết bài về các vụ án liên quan đến học sinh, sinh viên đã dùng những tiêu đề gây “sốc”: Một học sinh xông vào lớp chém bạn học trọng thương (Vietnamnet, 14-2-2009) Một học sinh giết bảo vệ trường học (Báo Đời sống và pháp luật, 23-5-2009), Bắt một học sinh tham gia nhóm cướp trên QL1A (Báo Công an nhân dân, ngày 10-6-2009), Một sinh viên đi cướp (Báo An ninh thủ đô, 29-5-2009), Một sinh viên Đại học Mở bị đâm chết (Báo Giáo dục TP.HCM, 11-6-2009)… Yếu tố “một học sinh” hay “một sinh viên” trong các vụ án thực ra có phải là yếu tố quan trọng nhất không, có lẽ không khó để trả lời, nhưng cách đặt tiêu đề này đã ít nhiều tạo ra tâm lý ngại ngần trước diễn biến của học sinh, sinh viên hiện nay, gây phản cảm cho người đọc, dù rằng đó chỉ là hiện tượng cá biệt. Vì vậy, khi đưa tin những trường hợp tương tự, người làm báo phải hết sức chú ý, nên cân nhắc cẩn thận, để tránh “vơ” một hiện tượng không tốt của xã hội vào cho một thành phần được xã hội quý trọng.
Do đó, một khía cạnh rất đáng chú ý của sự trung thực là “phản ánh vào lúc nào”, “phản ánh với ai”, “phản ánh những gì”. Tức là không phải mọi thông tin ngay khi thu thập được đều được đưa lên báo cho mọi người cùng biết, khi chính điều đó có thể gây ra những hiệu ứng xã hội tiêu cực hoặc những bất lợi cho nhiều người khác, vốn chẳng liên quan gì đến vụ việc!
(1) Đại từ điển tiếng Việt, Nguyễn Như Ý chủ biên, NXB Văn hóa – Thông tin, năm 1998, trang 1730.
(2) Có câu ngạn ngữ: Một nửa ổ bánh mì là bánh mì, nhưng một nửa sự thật thì không phải là sự thật.
(3) Hồ Chí Minh toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, năm 2000, tập 5, trang 388 – 389.
(4) (5) Xin xem thêm tại địa chỉ www.nhabaovietnam.com.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét